Mae’r Prif Weinidog, Vaughan Gething, yn myfyrio ar 25 mlynedd o ddatganoli yng Nghymru a’r hyn y mae hyn yn ei olygu iddo.
Mae ein gwlad wedi bod ar daith datganoli hanesyddol. Mae’n un yr ydym yn falch ohono, ond nid yw’n rhywbeth y dylem fyth ei gymryd yn ganiataol.
Ymhell o’r ‘siop siarad’ yr oedd llawer yn ei ofni, mae datganoli wedi cyflwyno gwleidyddiaeth flaengar ac wedi helpu i feithrin Cymru hyderus, fodern ac allanol. Pa bynnag ochr yr oedd pobl ar y refferendwm a beth bynnag fo’ch barn am bolisïau Llywodraeth Cymru, heddiw mae datganoli yn perthyn i holl bobl Cymru.
Doedd llwyddiant datganoli yng Nghymru ddim yn anochel. Mae wedi bod yn broses o dwf a newid, gan siapio’r Senedd yn raddol i’r corff y mae heddiw. Mae wedi cael ei gynnal gan wasanaeth cyhoeddus parhaus gan wleidyddion etholedig a gwaith caled gweision sifil.
Wrth gwrs, rydym wedi cael ein siapio gan yr heriau a wynebwyd gennym. Fe wynebon ni argyfwng ariannol yn 2008 a’r blynyddoedd hir o ddirwasgiad a llymder a ddilynodd. Fe wnaethom wynebu Brexit, y pandemig, a’r argyfwng hinsawdd a natur gynyddol. Ond dyna yw llywodraeth: nid ydym yma i gymryd y ffordd hawdd. Rydyn ni yma i wneud Cymru’n lle gwell yn wyneb pob her sy’n ei hwynebu.
Cefais fy ethol i’r Senedd am y tro cyntaf yn 2011, ond ymunais â’r daith ddatganoli llawer cynt na hynny, gan arwain yr ymgyrch ‘Myfyrwyr dros Oes’ yn 1997. Mae hi wedi bod yn fraint i wasanaethu fel AC ac yn awr yn AS, fel dirprwy weinidog, gweinidog cabinet, ac yn awr fel Prif Weinidog.
Ac edrychwch ar yr hyn yr ydym wedi’i gyflawni yn ystod 25 mlynedd gyntaf datganoli.
Mae’r Senedd wedi arwain y ffordd ar gynaliadwyedd. Roedd Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol yn un o’r cyntaf yn y byd, fel yr oedd y Bil Teithio Llesol, ac fe wnaethom arwain y DU wrth godi tâl am fagiau siopa. Mae Cymru yn arwain y byd yn sylweddol o ran ailgylchu diolch i ddeddfwriaeth a wnaed yma, cyllid i wella gwasanaethau ailgylchu, annog mwy o ailgylchu, ac ystod o fesurau eraill gan gynnwys hyrwyddo economi gylchol.
Rydym wedi blaenoriaethu ein plant a’u dyfodol. Rydym wedi ymgorffori Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar hawliau’r plentyn, diddymu’r hawl i frifo plant i’w disgyblu, gwneud y ffyrdd yn fwy diogel i blant trwy ostwng cyfyngiadau cyflymder mewn ardaloedd adeiledig. Fe wnaethom sefydlu cwricwlwm newydd i Gymru ac rydym wedi gweld y buddsoddiad adeiladu ysgol fwyaf yn ysgolion Cymru ers y 1960au. Erbyn eleni, bydd pob plentyn ysgol gynradd yng Nghymru yn gallu derbyn prydau ysgol am ddim, gan ddileu’r stigma sy’n gysylltiedig â hawlio, ac mae ein cynllun Dechrau’n Deg yn darparu cymorth ychwanegol yn ein hardaloedd mwyaf difreintiedig ac yn darparu gofal plant o safon wedi’i ariannu’n llawn i fwy o blant dwy flwydd oed bob blwyddyn.
Mae ein treftadaeth diwydiant trwm yn cael ei adlewyrchu yn iechyd ein dinasyddion. Mae datganoli wedi golygu y gallem gymryd camau radical i helpu, gan gynnwys presgripsiynau am ddim cyffredinol, y Ddeddf Trawsblannu Ddynol a deddfwriaeth i sicrhau’r lefelau staffio lleiaf i nyrsys. Roedd datganoli yn golygu ein bod yn gallu cymryd mesurau iechyd cyhoeddus yn ystod y pandemig a gafodd eu teilwra ar gyfer anghenion pobl Cymru, wrth weithio gyda chenhedloedd eraill y DU ar fesurau fel y rhaglen frechu.
O ran swyddi, rydym wedi buddsoddi gydag uchelgais ac mewn partneriaeth â busnesau sydd â chryfderau cyffrous newydd bellach yn rhan gadarn o’r brand Cymreig. O ffrwydrad y diwydiant teledu a ffilm i ddod yn arweinydd byd-eang mewn lled-ddargludyddion ac ynni adnewyddadwy, mae cyfleoedd cyffrous yr ydym wedi helpu i’w creu, a byddwn yn parhau i gefnogi.
Ar ben hynny, yn yr oes ddatganoli rydym wedi gwrthdroi’r bwlch diweithdra rhwng Cymru a chyfartaledd y DU. Unwaith yn ystyfnig yn uwch na chyfradd y DU, mae diweithdra yng Nghymru yn llawer mwy tebygol o fod yn is na’r cyfartaledd hwnnw. Newid sylweddol diolch i bolisi a buddsoddiad parhaus yn seiliedig ar benderfyniadau a wneir yma.
Rydym wedi cymryd camau sylweddol i hyrwyddo buddiannau pobl Cymru a dod â mwy o gyfiawnder a chydraddoldeb i’n cymunedau. Rydym wedi gwneud cyfreithiau ar dai i hyrwyddo llety o ansawdd gwell a thenantiaethau mwy diogel. Lluniwyd Deddf y Sector Amaethyddol a’r Ddeddf Undebau Llafur gan yr effaith y mae gwaith yn ei chael ar les unigolyn. Rydym wedi hyrwyddo hanes a threftadaeth falch Cymru, ein diwylliant a’n hiaith. Rydym yn genedl falch o ddwyieithog, rydym wedi gweld cynnydd mewn addysg cyfrwng Cymraeg, ynghyd â gwersi Cymraeg am ddim i bobl ifanc 16-25 oed. Mae ein Senedd hefyd wedi atgyfodi’r Gymraeg fel iaith y gyfraith a llywodraeth.
Gan gydnabod ein cyfrifoldebau cyllidol newydd, gwnaethom ddeddfwriaeth dreth gyntaf Cymru am 800 mlynedd gyda’r dreth trafodion tir a’r dreth gwarediadau tirlenwi. Roedd datganoli yn caniatáu creu Awdurdod Cyllid Cymru, sef adran anweinidogol gyntaf Cymru o’r llywodraeth.
Er ein bod ni wedi gwneud yr holl bethau hyn, a chymaint mwy, mae gennym ffordd unigryw Gymreig o wneud gwleidyddiaeth. Yr hyn sy’n gwahaniaethu’r Senedd yw sut rydym yn ceisio datrys gwahaniaethau gwleidyddol. Rydym yn ceisio dod o hyd i gonsensws ac yn barod i gyfaddawdu er budd y bobl rydym yn eu gwasanaethu, dinasyddion Cymru.
Mae wedi bod yn 25 mlynedd, ond i mi y cwestiwn nawr wrth gwrs, yw beth nesa? Mae adroddiad y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru wedi uwcholeuo pa mor fregus mae datganoli fel y gwyddom. Mae’n tynnu sylw at y costau cyfle o wneud dim i wella democratiaeth ac ymgysylltiad dinesig yng Nghymru. Mae gennym heriau go iawn o’n blaenau ac ni allwn fyth fod yn hunanfodlon ynghylch ein gallu i gyflawni mwy dros Gymru. Mae dyfodol gwell i Gymru angen i ni weithredu a pharhau â’r daith ddatganoli.
Yn ôl yn 1997 wnes i erioed ddychmygu y byddwn i’n dod yn Prif Weinidog yn y corff yr ymgyrchais i’w sefydlu. Nid oes gennyf unrhyw syniad pwy fydd y Prif Weinidog mewn 25 mlynedd arall. Ond rwy’n gwybod yn sicr y bydd Prif Weinidog ac mae hynny’n diolch i ymdrechion y bobl sydd yn y Senedd a’n rhagflaenwyr. Ac mae hynny, yn y pen draw, yn dyst i lwyddiant datganoli yma yng Nghymru.
Vaughan Gething
Prif Weinidog Cymru
Hysbysiad: 25 Years of Devolution | Welsh Government